СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин Историческай саалатыгар Ньукуолун күнүн уонна Өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн бигэргэммит Сайылык күнүн чэрчитинэн “Самаан сайын салаллан” диэн үөрүүлээх тэрээһин буолан ааста.
Тэрээһини Дьокуускайдааҕы Ю.А. Гагарин аатынан култуура уонна аныгы искусство киинин П.К. Розинская уонна В.Я. Птицын аатынан тыыл уонна үлэ бэтэрээннэрин норуодунай хора, Дьокуускайдааҕы Ю.А. Гагарин аатынан култуура уонна аныгы искусство киинин эдэр үлэһитэ, хормейстер Рустам Слепцов уонна «Арчы дьиэтэ» духуобунай култуура киинин уус-уран салайааччыта, СӨ култууратын туйгуна Любовь Константинова – Кыталы Куо ыллам ырыанан киэргэттилэр.
Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын үнүстүтүүтүн учуонайа, история билимин хандьыдаата, этнограф Наталия Данилова Ньукуолун күнүн суолтатын, саха итэҕэлин уратытын, сиэри-туому сөпкө толоруу, айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыан туһунан кэпсээтэ.
Айыылары, иччилэри былыргы өбүгэлэрбит айах тутан аһатан маанылыыр, сыт таһааран убаасылыыр, бэлэх-туһах утары уунан күндүлүүр үтүө үгэстээхтэрэ. Хомойуох иһин, билиҥҥи кэмҥэ сыыһа өйдөбүл үөскээн, сири-дойдуну, Айыылары аһатабыт диэн ааттаан, төттөрүтүн киртитии, сыыһырдыы олус элбээтэ, ити олус хомолтолоох. Ытык сирдэрбитигэр тиийдэххэ, алаадьы бөҕө ыһылла сытара көрөргө сүөргү», - диэн кэпсээн дьон-сэргэ болҕомтотун тарта. Холобур, үгэс гынан айан аартыгар алаадьыны уурар олох сыыһа диэн быһаарда.
«Алаадьы Айыы аһылыга буолар, алаадьыны үөрүүлээх малааһыҥҥа эрэ астанар буолаллара, онон алаадьыны сиргэ тамныыр табыллыбат, Айыылары өһүргэтиэххэ да сөп. Хатан Тэмиэрийэни маанылаан, алаадьыттан эмти тутан арыынан угунуохтаан, уокка быраҕаллара, ол аата сыт таһааран ыраастаналлара. Оттон ол умаппыт буруолара алгыс тылларын, көрдөһүүлэрин Айыыларга тириэрдэр диэн итэҕэйэллэрэ», - диэн кэпсиир. Айан аартыгар тымтайга укта сылдьар арыыларыттан кып-кыраны мас төрдүгэр уурар үгэстээхтэр эбит, ол эбэтэр былыргы сахаҕа саамай күндүтэ - чэй уонна мохуорка табах, онтон эмиэ кыраны уокка, ол эбэтэр сиргэ уураллара, ити барыта айылҕаны киртиппэт, сыыһырдыбат этэ. Билим үөрэхтээҕэ этэринэн, Айыыларга, иччилэргэ анаммыт ас барыта сиргэ симэлийиэхтээх эбэтэр көтөр-сүүрэр ас гыныахтаах, оччоҕо биирдэ үтүөнү түстүүр. Салама баайыыта эмиэ туспа кэмнээх, суолталаах, билигин дьон үксэ суолтатын өйдөөбөккө, тутуспакка эрэ оҥорор буолла диир. Былыр толору астаах-үөллээх, дьоллоох буолуум диэн туос ыаҕыйаны оҥорон ыйыыллара. Сүөһү төрүөхтээх буоллун диэн туос томторугу, сылгы сиэлин уонна былыр саамай күндүлэриттэн таҥас кырадаһынын бэлэх-туһах ууналлара. Өрүс мууһа устарын былыргы саха дьоно Тымныы дьыл оҕуһун кырамтата устар, ону тэҥэ өлбүт дьон дууһалара анараа дойдуга барсаллар диэн дьулайан, анаан-минээн көрө киирбэттэрэ. Олус улахан кыһалҕалаах, олоҕор табыллыбытах эрэ киһи онно үҥэ-сүктэ барара диэн кэпсиир. Этнограф, билим үөрэхтээҕэ Наталия Данилова кэпсээнэ дьон-сэргэ сэҥээриитин ылла, элбэх ыйытыы киирдэ, сиэрбит-туоммут туһунан элбэҕи билбэт эбиппит диэн толкуйдатта.
Арктикатааҕы агротехнологическай үнүбэрситиэт ас-үөл технологиятын уонна индустриятын хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ, тыа хаһаайыстыбатын дуоктара, төрүт аһы чинчийээччи Константин Степанов саха норуотун уһун тыыннаабыт собо балыкпытын төрүт ньыманан астыыртан саҕалаан, сонун, ураты ырысыаптарга тиийэ билиһиннэрдэ, доруобуйаҕа эргиччи туһалаах, иҥэмтэлээх аспытын тугун да ордорбокко туһаҕа таһаарар ньымаларга үөрэттэ, кэпсээтэ. Ол курдук, собону хатырыктаан баран бырахпакка, оргутан дырыһааҥкы оҥорор ньыманы кэпсээтэ, оргуйбут хатырыгы хомуйан ылан, араас кэрэ көстүүлээх панно, бэл диэтэр, ытарҕа оҥороллорун туһунан кэпсээтэ. «Собо 15 тыһыынча уҥуохтан турар, онон кини кальций битэмиининэн баай, кальций фосфора суох киһи этигэр-сиинигэр иҥмэт, туһалаабат, оттон собоҕо кальций уонна фосфор тэҥинэн баар, ол иһин киһиэхэ ураты туһалаах буолар», - диэн быһаарар Константин Степанов. Хайа дойду балыга, собото ордук туһалааҕый, иҥэмтэлээҕий диэн дьон бары интэриэһиргиир ыйытыгар субу курдук эппиэттээтэ: «Хас биирдии киһиэхэ бэйэтин төрөөбүт-үөскээбит күөлүн, өрүһүн собото, балыга, төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар мэччийбит сылгытын-сүөһүтүн этэ-үүтэ, булдун, сирин аһа ордук иҥэмтэлээх, туһалаах буолар». Онон, дойдубут аһын аһыах тустаахпыт. Сахалар астарын-үөллэрин олус мындырдык тэринэллэрин бэлиэтээн эттэ. Ол курдук, күөххэ үктэнэн, үрүҥ ас күннээҕи аһылыкпытыгар элбиэхтээх, эт ас аҕыйыахтаах диэн сүбэлээтэ.
Күөххэ үктэммиппитин бэлиэтиир, саха дьонугар ураты суолталаах, самаан сайыммытыгар аналлаах ураты туһалаах тэрээһин буолан ааста.
