Ил Дархан А.С.Николаев биллэрбит «Култуура сылын» чэрчитинэн кулун тутар 28 күнүгэр күнүс 16 чаастан Национальнай библиотека Историческай саалатыгар Таатта Дьохсоҕонуттан төрүттээх Егасова Акулина Михайловна — Дьохсоҕон Кыыһа талыллыбыт айымньыларынан мөлтөхтүк көрөр оҕолорго Брайль ньыматынан бөлтөҕөр сириибинэн бэчээттэммит «Саха остуоруйалара, олоҥхолоро» кинигэтин биһирэмэ буолан ааста. Кинигэни оҥорон таһаарда М.К.Аммосов аатынан ХИФУ инклюзивнай үөрэхтээһиҥҥэ Хотугулуу-Илиҥҥи научнай инновационнай киин директора, «Толбон» үөрэтэр-производственнай ааҕар-суоттуур Киин директора, педагогическай наука кандидата Пантелеймон Романович Егоров.
Барҕа махталбытын тиэрдэбит СӨ Национальнай библиотекатын директорыгар Саргылана Васильевна Максимоваҕа биир дойдулаахпыт кинигэтин дьон-сэргэ билиитигэр таһаарар биһирэми историческай саала киэҥ уораҕайыгар ыытарбытыгар көҥүл биэрэн өйөбүл буолбутугар ,тус бэйэтэ кэлэн эҕэрдэтин тиэрдибитигэр ,ону сэргэ бу ааттаммыт библиотека үлэһитигэр Туйаара Николаевна Готовцеваҕа сүбэ-ама,күүс- көмө буолбутугар ис сүрэхтэн махтал буолуохтун.Кинигэни, өйү-билиини тарҕатар киэҥ эйгэлээх,улахан суолталаах айымньылаах үлэҕитигэр үрдүктэн үрдүк ситиһиилэри, чэгиэн доруобуйаны,дьолу- соргуну баҕарабыт.
Мантан салҕыы биһирэм туһунан ааҕыҥ.
СӨ Национальнай библиотекатын историческай залыгар кинигэ биһирэмэ СӨ Култууратын туйгуна, Үтүөлээх үлэһитэ ,олоҥхоҕо Ил Дархан стипендиата, оһуохай Дархан этээччитэ, Таатта улууһун, Дьохсоҕон нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо А.Н.Попов алгыһынан,тойугунан арылынна. Үөрүүлээх саҥа кинигэ биһирэмин иилээн-саҕалаан ыытта Акулина Павловна Колмогорова,Таатта Дьохсоҕонун «Куорсун»айар түмсүү чилиэнэ,хоһооннору айар уонна дорҕоонноохтук ааҕар ураты талааннаах, саха тылын, литературатын оскуолаҕа өр сыл үөрэппит «СӨ үөрэҕириитин туйгуна», «21 үйэ учуутала»бэлиэлэрдээх бэтэрээн учуутал. Кини улуу убайбыт «Саха ырыата» хоһоонун үрдүк таһымнаахтык аахпыта тэрээһиҥҥэ ураты тыыны биэрдэ,хоһоонун түмүгэр улуу убайдарбыт кэриэс тылларынан бу үлэ-хамнас барарын тоһоҕолоон эттэ.
Саҥа кинигэ көрбөт уонна мөлтөхтүк көрөр оҕолорго ананан Брайль ньыматынан оҥоһуллан оҕолор барахсаттар остуоруйалары,олоҥхолору төрөөбүт тылларынан ааҕар кыахтаммыттарынан истиҥ махталын П.Р.Егоровка,ааптарга эҕэрдэтин,кинигэ бэлэҕин туттарда НБ директора С.В.Максимова.Кинигэ эрэдээктэрэ Егоров П. Р. маннык кинигэни таһаарыы уратытын, үгүс үлэни,сыраны эрэйэрин, көрбөт уонна мөлтөхтүк көрөр оҕолорго сахалыы тылынан үөрэтии, кинигэни таһаарыы суох да кэриэтэтин , ол кыһалҕаны туоратыһарга сыаллаах-соруктаах үлэлиирин сиһилии кэпсээтэ. Дьон кини эппитин, Пантелеймон Егорович бэйэтин олоҕо олоххо тардыһыы,үрдүккэ дьулуһуу тыыннаах холобура буоларын өйдөөн олус уйаҕастык,истиҥник ылыннылар, киниэхэ махтал тылларын сөҕүү, сүгүрүйүү бэлиэтигэр долгуйан туран эттилэр.
Акулина Михайловна төрөөбүт дойдутуттан, Таатта улууһун баһылыгыттан «Таатта улууһугар култуура сайдыытыгар кылаатын иһин » улуус үрдүкү анал бэлиэтин иккис дойдута буолбут,үлэлээбит-үлэлиир, олорор дойдутуттан — Тыараһа нэһилиэгин баһылыга Сунхалыров Вячеслав Васильевич Акулина Михайловнаҕа истиҥ эҕэрдэтин этэн туттарда. Кини Егоров П.Р оҥорбут үлэтигэр үрдүк сыанабылы биэрдэ.
Дьохсоҕон нэһилиэгин баһылыга В.А.Охотинтан уонна нэһилиэк депутаттарын сүбэтиттэн Дьохсоҕон Кыыһын талыллыбыт айымньыларынан саҥа кинигэни таһаарбыт авторга П.Р.Егоровка Махтал суругу уонна айар куттаах А.М.Егасова-Дьохсоҕон кыыһыгар нэһилиэк үрдүкү бэлиэтин «Дьохсоҕон нэһилиэгин социально-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин» ыыппытын Дьохсоҕоммут киэн туттар бастакы наркомун, инженер энергетик А.К.Андреев сырдык аатын үйэтитээччи, кини чаҕылхай олоҕун, үлэтин арыйар 3 кинигэ автора, Өрөспүүбүлүкэтээҕи ОДьКХ А.К.Андреев аатынан музей сэбиэдиссэйэ Арылахова Г.Е. туттарда, дириҥ ис хоһоонноох тыл эттэ. Акулина Михайловна төрөөбүт нэһилиэгин айар куттаахтарын «Куорсун» түмсүүтүттэн эҕэрдэ суругу, икки автордарга анал бэлэхтэрин, эдьиийбитигэр тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн туттарда Алампа аатынан НАДь.специалиһа И.С.Жараева.
Тэрээһиҥҥэ Дьохсоҕон Кыыһа уонна анал кинигэ автора П.Р.Егоров икки өттүттэн сөбүлэһиигэ илии баттастылар, автор А.М.Егасова айымньылара бэчээттэнэригэр сөбүлэҥин биэрбитин туоһулуур акт толорулунна.
Биһирэмҥэ Пантелеймон Романович дэгиттэр талааннааҕын ситэрэн баянынан доҕуһуоллаах ырыа дьиэрэйдэ.
Тэрээһиҥҥэ Бастакы Президент М.Е.Николаев аатынан 40-с оскуола 1″а» кылааһын үөрэнээччилэрэ,кылаас салайааччыта Саввина Л.Н.,олоҥхоттон быһа тардыыны толордулар. М.К.Аммосов аатынан ХИФУ культурология салаатын сэбиэдиссэйэ, доцент, тыл билимин дуоктара, Арассыыйа үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһитэ Ефимова Л.С. устудьуоннары салайан ааптар остуоруйаларыттан ааҕыылары толортордо. Тэрээһиҥҥэ үүнэр көлүөнэ кыттыбыта инникигэ эрэли сахта, сүргэбитин көтөхтө. Дьохсоҕонтон И.Жараева,В.Гладкина Дьохсоҕон нэһилиэгин «Куорсун» айар түмсүү айылҕаттан талааннаахтара Эбээ Валя бастакы ырыатын уонна Дьөгүөр- Таатта тылларыгар саҥа ырыаны ыллаан истээччилэр биһирэбиллэрин ыллылар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын Сойууһун ситэриилээх сүбэтин чилиэнэ, хоһоонньут, кэпсээнньит А.М.Иванова-Бээрийэ Кыыһа Хотойук Айгыына саҥа кинигэ таһаарбыттарынан автордарга эҕэрдэ тылларын анаата. Ааспыт сайын суруйааччылар төрөөбүт алаастарынан айан маршрутун үлэлэппит Александр Протодьяконов Тааттаҕа тиийэн баран аан бастаан көрсүбүт киһитэ Акулина Михайловна буолбутун ахтан — санаан эмиэ истиҥ эҕэрдэтин тиэртэ. Норуот ортотуттан тахсыбыт айар талааннаах Дьохсоҕон Кыыһа дойдутун дьонугар өйөбүл буолбуттарыгар, Дьохсоҕон олоҥхоһуттарын бөлөҕөр тылгыт ууһа сүппэтин, өссө сайдан олох үөһүгэр сүүрүгүрэ турдун диэн махталын, алгыһын эттэ.Төрөөбүт Дьохсоҕонун уонна олорор Тыараһатын нэһилиэктэригэр, Таатта улууһун дьаһалтатыгар айар үлэтин үрдүктүк сыаналаабыттарыгар «Олус долгуйдум,үөрдүм, сүрэхпэр күндүтүк, инники айар үлэбэр дириҥ суолталаахтык ылынабын»- диэн санаатын биллэрдэ.
Тэрээһиҥҥэ сылдьыбыттар Олоҥхону айааччы Дьохсоҕон Кыыһын кинигэлэрин кытта «Куорсун» айар түмсүү кинигэлэрин, түмсүүнү көрдөрөр хаартыскалар, олоҥхону оҕо хараҕынан көрөн өйдөөбүтүнэн уруһуйдарынан ситэриллибит киэҥ ис хоһоонноох быыстапканы сэҥээрэ көрдүлэр. Куоракка олохтоох Таатталар, ыалдьыттар, Дьохсоҕонтон, Тыараһаттан дьоно-сэргэтэ тиийэннэр дьоһун тэрээһин үрдүк таһымҥа ааста. Дьохсоҕонтон саҥа ырыалары тарҕатааччы, кэрэ куоластаах ырыаһыппытыгар Варвара Гладкинаҕа, норуот айымньытын уонна Куорсун түмсүү аатыттан, быыстапка кинигэтин илдьэн биһирэмҥэ көрүүгэ туруорбут Изабелла Семеновнаҕа,урдүк суолталаах биһирэми тэрийэн,салайан ыыппыт ытыктыыр учууталбытыгар Акулина Павловнаҕа барҕа махталбытын тиэрдэбит. Куруук маннык үлэ үөһүгэр үөрэ-көтө,ырыаны тарҕата,түмсүүнү өйүү сылдьаргытыгар баҕа санаабыт бастыҥын аныыбыт.
Бу тэрээһини хоһуйан Дьохсоҕон Кыыһын бииргэ төрөөбүт быраата Дьөгүөр Таатта эҕэрдэ хоһоон айбытын сэҥээрэн ааҕыҥ:
Дьоллоох Дьокуускай куорат
килбэйэр киинигэр,
«Дьохсоҕон кыыһын»күнэ тыкта
сулус буолан умайда.
Саха омук уус тылын,ойуулуур
дьүһүннүүр дьүрүлүн,
Оҕо — аймах,ыччат дьон инникитин түстээри.
Олоҥхолоох оҕонньор этэн кээспит тылларын,
Ойуун Уола кэлэр көлүөнэҕэ
илдьитин.
Айдарыылаах айыы кыыһа
Өкүлүүнэ,
Уустаан -ураннаан хоһуйан
уһун тыыннаан.
Сурукка бичиккэ тиһэн кээстэ,
көрбөт — истибэт,
Ааҕар — аахпат барыта сайдарыгар анаабыта.
Кинигэ буолан килбэйдэ,сирдьит
буолан умайда,
Үйэлэргэ сүппэттии куйаар устун
олоҥхолоон дьоллоһутта.
Алгыс баһа сыаланнын айар — тутар талааныгар,
Айар кута арчыланнын,этэр тыла
минньийдин.
ДЬӨГҮӨР.ТААТТА.
Үөрүүлээх биһирэмтэн хаартыскалар:
Жохсогонский наслег. Сельская библиотека имени М.А. Петрова сайт матырыйаала.